The Köln Concert

The Köln Concert

Η ζωή, λέει κάποιος, δεν μετριέται με τις ανάσες που παίρνουμε αλλά με τις στιγμές που μας κόβουν την ανάσα.

Ήταν πριν από είκοσι χρόνια όταν άκουσα, στο σπίτι ενός φίλου, για πρώτη φορά το Kolhn Concert του Keith Jarrett. Η μελωδία από το πιάνο απλώθηκε στο δωμάτιο, έξω στην πλαγιά του βουνού, μα κυρίως μέσα στο κεφάλι μου και έμεινε εκεί για πολύ καιρό, δίχως να την ξανακούσω, αφού δεν σημείωσα σε κάποιο κομμάτι χαρτί το όνομα του συνθέτη. Μετά από πολλά χρόνια, παρακολούθησα στο βίντεο την ταινία του Nani Moreti Αγαπημένο μου Ημερολόγιο. Ο ήρωας, κάποια στιγμή στην ταινία, κάνει μία βόλτα στην άδεια καλοκαιρινή Ρώμη, συντροφιά με την vespa του. Βλέποντας την μελαγχολική σκηνή, έφτασε στα αυτιά μου μία γνώριμη και αγαπημένη μελωδία, η ίδια με εκείνη που είχα ακούσει χρόνια πριν. Περιμένοντας τους τίτλους τέλους, διαπίστωσα ποιο κομμάτι ήταν και την επόμενη ημέρα το απολάμβανα στο στερεοφωνικό μου.

Δεν γνωρίζω τι κάνει αυτό το μουσικό κομμάτι να είναι τόσο οικείο, απολαυστικό και καθησυχαστικό. Φαίνεται απλό, αλλά δεν είναι. Ο πιανίστας αυτοσχεδιάζει, μα πάλι έχεις την αίσθηση ότι αν ήταν άλλη πόλη, άλλος χώρος, λιγότερος ή περισσότερος κόσμος να παρακολουθεί, θα έπαιζε άλλες νότες. Και, μετά, σκέφτομαι πως όλους/ες λίγο-πολύ μας έλκουν μελωδίες, εικόνες, φωνές, σχεδόν μας αιχμαλωτίζουν σε μία σαγήνη η οποία, με τον καιρό, γίνεται μέρος της ταυτότητάς μας.

Με ποιόν τρόπο, άραγε, μπορούμε ως εκπαιδευτές να αγγίξουμε μία ομάδα ανθρώπων, έτσι ώστε να δημιουργηθεί σε αυτούς η επιθυμία της επιστροφής στο κοινό βίωμα; Είναι μόνο τα λόγια; Οι ιστορίες που θα πούμε; Οι εικόνες που θα δείξουμε; Η κίνηση του σώματος, καθώς θα γείρουμε προς τον άλλον για να τον ακούσουμε; Η σιωπή μας ή το πάθος και το ενδιαφέρον που κουβαλάμε;

Γνωρίζουμε ότι κάθε συνάντηση μίας ομάδας ανθρώπων μπορεί να είναι ένα τραγούδι εν τω γεννάσθαι;

Το βάπτισμα του πυρός

Όταν ξεκίνησε το πρόγραμμα, πριν από 4 χρόνια, η πρώτη επίσκεψη ορίστηκε να γίνει σε μία Κοινότητα που λειτουργούσε ως κλειστή δομή: είναι, συνήθως, το δεύτερο στάδιο ένταξης ενός χρήστη στην θεραπευτική διαδικασία, το οποίο χαρακτηρίζεται από την διαμονή, για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, στην Κοινότητα και τις πολύ περιορισμένες επαφές με τον «έξω κόσμο». Η Ομάδα των οδοντιάτρων, τρεις στον αριθμό, βρεθήκαμε εκεί ένα κρύο Κυριακάτικο μεσημέρι, λίγο μετά τις 2.30. Με την άφιξή μας πληροφορηθήκαμε ότι η συνάντηση θα καθυστερούσε λίγο, μέχρι δηλαδή να ολοκληρωθεί η συνάντηση των παιδιών της Κοινότητας με τους γονείς ή/και συγγενείς τους. Στο διάστημα της αναμονής, μας δόθηκε η ευκαιρία να συζητήσουμε με το προσωπικό της Κοινότητας, από όπου μάθαμε πως ο χρόνος παρουσίας των μελών στην Κοινότητα ποίκιλε σημαντικά: ορισμένα άτομα μόλις είχαν φτάσει (2-3 ημέρες πριν), γεγονός που υποδηλώνει μικρό χρόνο απουσίας από την χρήση. Κάποια άλλα άτομα έκλειναν ήδη ένα χρόνο στην Κοινότητα και ετοιμαζόντουσαν για την επόμενη φάση.

Με αυτά στο μυαλό και αρκετή αγωνία επίσης, μπήκαμε στην μεγάλη και φωτεινή αίθουσα των συναντήσεων όπου, πίσω από ένα πυκνό σύννεφο καπνού από τσιγάρα, ανταμώσαμε έναν μεγάλο κύκλο σιωπηλών ανθρώπων. Βλέμματα περιέργειας, αδιαφορίας, κούρασης, ενδιαφέροντος, αναμονής, μάτια αποτραβηγμένα αλλά και πρόσωπα λαμπερά, συναντήθηκαν με τα δικά μας. 45 άτομα, ηλικίας είκοσι έως και πενήντα ετών, που έδιναν την αίσθηση ότι σίγουρα θα είχαν κάτι καλύτερο να κάνουν, από το να ακούσουν μία ακόμη ομιλία που θα τους υπενθυμίσει το βάρος της χρήσης στο σώμα τους (λες και δεν το θυμούνται κάθε στιγμή που περνάει).

Και φροντίσαμε να μην τους απογοητεύσουμε.

Αμέσως μετά τις συστάσεις, ημών των τριών και όλης της ομάδας- καθυστερώντας ελαφρά γιατί διαπιστώσαμε ότι οι διαφάνειες ήταν ελλιπείς, σε λάθος σειρά και η προβολή τους στην οθόνη προβληματική [άραγε τι άλλο σημάδι χρειαζόταν για να καταλάβουμε ότι μάλλον είμαστε σε λάθος μονοπάτι;]- βομβαρδίσαμε, για πενήντα λεπτά, την αίθουσα με εικόνες άκρως επιστημονικές, ρεαλιστικές, ορολογία υψηλού επιπέδου, μονόπλευρη ροή πληροφορίας και ταχείες εναλλαγές θεμάτων, προκειμένου να καλυφθεί η θεματολογία που είχαμε προεπιλέξει. Στο τέλος, δεν γνωρίζω ποιος είχε κουραστεί περισσότερο: τα μέλη της Κοινότητας, τα οποία παρέμειναν επιδεικτικά σιωπηλά, ή εμείς, που στην προσπάθεια μας να τα προλάβουμε όλα και με τον σωστό τρόπο, αθροίστηκε η αναμέτρηση με φιγούρες που αθόρυβα είχαν κλείσει τα μάτια και κοιμόντουσαν ή συζητούσαν μεταξύ τους αδιαφορώντας για το σεμινάριο.

Χρειάστηκε αρκετό κόπο για να ξεκινήσει ένας υποτυπώδης διάλογος, να αρχίσουν να ακούγονται και άλλες φωνές, να σηκώνονται χέρια για να εκφραστούν απορίες και, βέβαια, να σταθούν κάποια άτομα στο κέντρο προκειμένου να δείξουν και να εξηγήσουν, σε όλη την ομάδα, την μέθοδο που βουρτσίζουν τα δόντια τους. Λίγο πριν κλείσει η συνάντηση, έγιναν μικρές ομάδες οι οποίες, μέσα σε λίγες γραμμές γραπτού κειμένου, κατάφεραν να συνοψίσουν τα σημαντικότερα σημεία της εισήγησης που είχε προηγηθεί. Φεύγοντας από εκεί, μπορεί να μην ξέραμε τι ακριβώς θα κάναμε στην επόμενη επίσκεψη στις Κοινότητες, γνωρίζαμε όμως με βεβαιότητα τι να αποφύγουμε.

Μια ματιά στο μέλλον (;)

Εξαιρετικός καιρός για το οδοντιατρικό επάγγελμα, μα όχι για τα δόντια

Εξαιρετικά καλογραμμένο άρθρο στους New York Times, το οποίο προτιμώ να αφήσω ασχολίαστο, προκειμένου να στοχαστεί ο κάθε ένας και η κάθε μία για το πού μπορεί να πηγαίνουν τα πράγματα.

Τι κάνουμε (2)

Η κεντρική δραστηριότητα του προγράμματος έχει παραμείνει η ίδια, σε όλες της φάσεις υλοποίησης της παρέμβασης: ένα σεμινάριο αγωγής στοματικής υγείας, διάρκειας 90΄ περίπου. Μέσα σε αυτόν τον χρόνο, γίνεται προσπάθεια να παρουσιαστούν ορισμένα βασικά ζητήματα σχετικά με τα νοσήματα του στόματος, την φροντίδα της στοματικής υγείας και την επισκεψιμότητα στο οδοντιατρείο. Για τον σκοπό αυτό, χρησιμοποιούνται διάφορα εκπαιδευτικά μέσα (διαφάνειες/slights, εκμαγεία μεμονωμένων δοντιών και επίδειξης, πίνακες κ.ά.) και εκπαιδευτικές τεχνικές (εισήγηση, ερωτήσεις-απαντήσεις, συζήτηση/διάλογος, καταιγισμός ιδεών, εργασία σε μικρές ομάδες κ.ά).

Βέβαια, θα μπορούσε κάποιος/α να αναρωτηθεί: τι προλαβαίνετε να πείτε σε μιάμιση ώρα;/ πόσο θεωρητική και βαρετή μπορεί να είναι η παρουσίαση;/ πόσο συμμετέχουν τα άτομα της ομάδας-στόχου;/ υπάρχει χρόνος για να εκφραστούν απορίες ή/και προσωπικές απόψεις;/ τελικά, πόσο ενδιαφέρον μπορεί να έχει μία συζήτηση για την υγεία του στόματος, όταν ένα άτομο έχει πιο σοβαρά ζητήματα να αντιμετωπίσει στην ζωή του/της;

Κρίσιμα ερωτήματα.

Και είναι δύσκολο να δοθεί απάντηση, με ένα γραμμικό και μονοδιάστατο τρόπο.

Πράγματι, μιάμιση ώρα είναι πολύ λίγος χρόνος για να αναλυθούν τα θέματα που αφορούν την υγεία του στόματος, πολύ δε περισσότερο να αναμένουμε αλλαγή συμπεριφοράς. Φαίνεται, όμως, ότι όσο διαρκεί το σεμινάριο αναπτύσσονται σχέσεις και δημιουργείται κλίμα εμπιστοσύνης (όχι πάντοτε, είναι η αλήθεια), μεταξύ των οδοντιάτρων και των ατόμων της ομάδας-στόχου, γεγονός απαραίτητο για την εξασφάλιση ανοικτής και εποικοδομητικής επικοινωνίας.

Η μονότονη παρουσίαση διαφανειών και οδηγιών, σχετικά με την φροντίδα της υγείας του στόματος, είναι η μεγαλύτερη παγίδα στην οποία, με μεγάλη ευκολία, πέφτουμε στην προσπάθειά μας να προσεγγίσουμε τα άτομα που παρακολουθούν. Εξοικειωμένοι/ες με την ορολογία και την επιστημονική γνώση του θέματος, αγχωμένοι/ες να προλάβουμε να πούμε όσο το δυνατόν περισσότερα στον λίγο χρόνο που έχουμε, με εφόδια τις «αγαπημένες» διαφάνειες και ό,τι άλλο υλικό υπάρχει στην διάθεσή μας, βουτάμε να κολυμπήσουμε, ξεχνώντας ότι σε αυτή την διαδικασία συμμετέχουν και κάποια άλλα άτομα, τα οποία, συνήθως, παρακολουθούν βουβά, περιμένοντας πότε θα τους δοθεί η ευκαιρία να κάνουν μία ερώτηση ή να εκφράσουν κάποια απορία. Από την άλλη πλευρά, φάνηκε πως τα άτομα που παρακολούθησαν το σεμινάριο εκτίμησαν τις αναλυτικές παρουσιάσεις, όσο πολύπλοκες ή/και δυσνόητες να ήταν, ιδιαίτερα όταν αφορούσαν ερωτήματα που εκείνοι/ες είχαν ήδη θέσει. Η χρήση φωτογραφιών και η επίδειξη με εκμαγεία, βοηθούσε πολύ σε αυτές τις περιπτώσεις.

Το ζήτημα της συμμετοχής είναι κεφαλαιώδες, όχι μόνο για το παρόν πρόγραμμα αλλά και για τις περισσότερες εκπαιδευτικές διαδικασίες [χώρια η σημασία που μπορεί να έχει για το ευρύτερο περιβάλλον που δραστηριοποιούμαστε (οικογένεια, εργασία, κοινότητα, πολιτική κ.ά)]. Αυτό που αναδύθηκε ως κρίσιμο στοιχείο, για την πραγματοποίηση ενός συμμετοχικού σεμιναρίου, ήταν αφενός η κατανόηση και αποδοχή, εκ μέρους των οδοντιάτρων, της σημασίας της ισότιμης και ανοικτής επικοινωνίας ως κύριο συστατικό της εκπαιδευτικής διαδικασίας και, αφετέρου, η δέσμευσή τους στην υιοθέτηση των εκπαιδευτικών τεχνικών που ευνοούν την δραστηριοποίηση των συμμετεχόντων. Με αυτό σαν βάση, έγινε εφικτό (όχι πάντοτε με ευκολία, καθώς it takes two to tango) να εκφραστούν απόψεις, να ακουστούν ιστορίες και να διερευνηθούν προσωπικές εκτιμήσεις, των συμμετεχόντων, για την κατάσταση της στοματικής υγείας τους, έτσι ώστε να διευκολυνθούν στην διευκρίνιση και κατανόηση κρίσιμων ζητημάτων, σχετικά με την αυτοφροντίδα της υγείας.

Υπάρχει μία παλιά (τι άλλο θα μπορούσε να είναι άλλωστε…;) κινέζικη παροιμία, που είναι κάπως έτσι: εάν θέλεις να βοηθήσεις έναν πεινασμένο, μάθε τον να ψαρεύει. Στην περίπτωσή μας φάνηκε ότι, με άξονα το σεμινάριο, δόθηκε η ευκαιρία να γίνει κάτι παραπάνω από «…μία συζήτηση για τα δόντια». Όλοι όσοι συμμετείχαν, οδοντίατροι και μη, περιπλανήθηκαν σε ένα νέο τοπίο, όπου λέξεις όπως υγεία, φροντίδα, φθορά, μάθηση, ανάγκη, ταξίδι και πολλές άλλες, αποκτούσαν νόημα και υπόσταση μέσα από την προσπάθεια για συν-αντίληψη και αλληλο-κατανόηση. Ο πλούτος αυτής της εμπειρίας, τουλάχιστον για την Ομάδα των εθελοντών οδοντιάτρων, αποτέλεσε και αποτελεί το καύσιμο υλικό, για την συνέχιση της προσπάθειας.