“Ένα αγόρι γεννήθηκε δίχως δεξί χέρι. Όταν έγινε εννέα ετών, ζήτησε από τους γονείς του να ξεκινήσει μαθήματα καράτε. Εκείνοι ένιωσαν μεγάλη ικανοποίηση και σύντομα το αγόρι άρχισε να πηγαίνει στην τοπική σχολή καράτε. Το αγόρι ήθελε να λάβει μέρος σε κάποιους αγώνες και ρώτησε τον δάσκαλό του εάν αυτό ήταν εφικτό. Ο δάσκαλος του είπε ότι θα μπορούσε να λάβει μέρος σε αγώνες εφόσον τον άκουγε προσεκτικά και τον εμπιστευόταν.
Ο δάσκαλος έδειξε στο αγόρι μία και μοναδική κίνηση. Το αγόρι, με μεγάλη αφοσίωση, προσπάθησε να μάθει την κίνηση, σύντομα όμως άρχισε να ανησυχεί γιατί τα άλλα αγόρια μάθαινα μία σειρά από κινήσεις ενώ εκείνο μονάχα μία. Ζήτησε τότε από τον δάσκαλό του να του δείξει και άλλες κινήσεις, εκείνος όμως του αρνήθηκε ζητώντας να συνεχίσει να ασκείται στην μοναδική κίνηση που του είχε δείξει.
Όταν ξεκίνησαν οι αγώνες το αγόρι κέρδισε τον πρώτο και τον δεύτερο γύρο του τουρνουά και τελικά όλους τους αγώνες του πρωταθλήματος. Το αγόρι ήταν μπερδεμένο. Πώς τα είχε καταφέρει; Ρώτησε τον δάσκαλό του πώς ένα αγόρι με ένα χέρι και μόνο μία κίνηση κατάφερε να κερδίσει ένα τουρνουά καράτε νικώντας τα άλλα παιδιά. Ο δάσκαλος χαμογέλασε και είπε στο αγόρι πως υπήρχε μόνο μία άμυνα για την κίνηση που είχε μάθει και αυτή περιελάμβανε το πιάσιμο του δεξιού χεριού του επιτιθέμενου.”
Μία ιστορία ζεν, την οποία μπορείτε να βρείτε-μαζί με πολλά άλλα ενδιαφέροντα πράγματα…-στον δικτυακό τόπο Anecdote. Σύντομα θα ξεκινήσουμε μία σειρά από παρουσιάσεις, που θα έχουν τον χαρακτήρα της αφήγησης ιστοριών, από τον χώρο της Δημόσιας Οδοντιατρικής Υγείας και όχι μόνο(λίγες επιπλέον πληροφορίες για την σημασία των αφηγήσεων μπορείτε να βρείτε εδώ και εδώ).
Η ξαφνική αναζωπύρωση της συζήτησης περί ναρκωτικών στον κύκλο των ειδημόνων που δίνουν ραντεβού για τις αψιμαχίες τους στα τηλεοπτικά πλατό διήρκεσε λιγότερο απ’ όσο χρειάζεται μια Τσιγγάνα για να διαβάσει το μέλλον στα τραπουλόχαρτα. Αν εξαιρέσουμε μια δυο ρωμαλέες φωνές αντίστασης, οι εμπειρογνώμονες ξόδεψαν όλα τους τα ρητορικά αποθέματα γύρω απ’ το απατηλό ερώτημα σχετικά με το κατά πόσον τα λεγόμενα «μαλακά» ναρκωτικά οδηγούν, απαρεγκλίτως και αναπόφευκτα, στα «σκληρά». Εννέα στους δέκα προσυπέγραψαν την αστυνομική άποψη ότι, ναι, η χρήση κάνναβης, για παράδειγμα, σπρώχνει τον χρήστη σε όλο και πιο ριψοκίνδυνες μορφές μαστούρας, όπου κάποτε θα μονομαχήσει με τον θάνατο.
Δύο στρατόπεδα, λοιπόν, ως συνήθως, αναμετριούνται στο έδαφος ενός παραπλανητικού διλήμματος και το δίλημμα, ως τέτοιο, δηλαδή πλαστό, εξάπτει τις σφυγμομετρήσεις. Το 80% των ερωτηθέντων, επιστήμονες και νοικοκυρές, οδηγοί λεωφορείων και μαθήτριες του κολεγίου, μέχρι κι ένα ταλαίπωρο, μετανοημένο τζάνκι, περιγράφουν το χασίσι σαν προθάλαμο της μοιραίας αιχμαλωσίας του υποκειμένου στην ηρωίνη, ενώ το υπόλοιπο 20% αποστασιοποιείται, ενδεχομένως για λόγους ευθυγράμμισης με τον υγιή αριστερό φιλελευθερισμό. Και κανείς, αλλά κυριολεκτικά κανείς, δεν μπαίνει στον κόπο να σκεφτεί ότι η απάντηση, απλούστατα, ίσως τίθεται και εδώ, όπως και παντού, με τους όρους μιας τρίτης σκοπιάς, η οποία προβληματίζεται για τα αίτια αντί των συμπτωμάτων. Εννοείται πως αυτό θα σήμαινε υποχρεωτική ξενάγηση στους δαιδάλους του ψυχισμού. Για την τηλεόραση, κάθε τέτοια προοπτική εισόδου στα άδυτα των αδύτων ακυρώνεται εξ υποθέσεως.
Ετσι απομένει σε αναρμόδιους, όπως εγώ, να υπογραμμίσουμε το πασιφανές, δηλαδή το γεγονός ότι οι πιθανότητες να αγκυροβολήσει κανείς στην ηρωίνη είναι ολότελα ανεξάρτητες απ’ τους «προθαλάμους», τις «μαλακές ουσίες», τα «ορεκτικά» κ.λπ., και αφορούν αποκλειστικά τις ψυχικές προδιαθέσεις κάθε προσώπου, ένα ομολογουμένως πολύ περίπλοκο μόρφωμα ενοχικών ανακλαστικών, αυτοκαταστροφής, κλίσης στην αναζήτηση υποκατάστατων μητρότητας, πρωταρχικών τραυματικών εγγραφών που ενεργοποιούνται συν, βεβαίως, την κακορίζικη επιθυμία του εγώ να απομονωθεί αεροστεγώς, καταργώντας κάθε επικοινωνία με το ασυνείδητο και το συμβολικό σύστημα εν γένει.
Ασχετα λοιπόν με το πόσο σύνθετο είναι το τοπίο της παθολογίας κάθε ανθρώπου και άσχετα απ’ τις ιδιοσυγκρασιακές ποικιλίες των ουσιών, παραμένει φανερό ότι η ροπή στις απολαύσεις και τις κατάρες των ναρκωτικών, περιλαμβανομένων του αλκοόλ και της νικοτίνης, οργανώνεται σαν μια απάντηση του υποκειμένου στον δυσαρμονικό χαρακτήρα εκκρεμοτήτων που προϋπήρχαν του εθισμού. Μ’ άλλα λόγια, το αν ο εκάστοτε συγκεκριμένος χρήστης θα παγιδευθεί ή όχι στα οπιούχα είναι κάτι που συνδέεται ελάχιστα ή καθόλου με την προκαταρκτική του θητεία στο χασίς ή στα βαρβιτουρικά ή στα ψυχεδελικά, ενώ αποφασίζεται -φως φανάρι- απ’ τις ιδιαιτερότητες της στάσης του απέναντι, αν μη τι άλλο, στη λειτουργία των ασυνείδητων φαντασιώσεων.
Εν πάση περιπτώσει, η επιθυμία να αποκοπεί κανείς απ’ τον έλλογο κόσμο, η οποία μεσουρανεί στο περιβάλλον της ηρωίνης, δεν διδάσκεται όπως ας πούμε η συναρμολόγηση ανεμοπτέρων ή το τένις, η δε αξιοπιστία της άποψης ότι «τρώγοντας έρχεται η όρεξη» μου φαινόταν ανέκαθεν μηδενική. Ισχύει απεναντίας ότι, πολύ πριν εμφανιστεί το αντικείμενο της βουλιμικής ενόρμησης, συνεπώς και της εξάρτησης, έχουν διαμορφωθεί από το γονεϊκό περιβάλλον ανθρώπινα όντα ικανά να τραφούν και να χορτάσουν ή, αντίθετα, καταδικασμένα να δοκιμάσουν με την άκρη της γλώσσας για να διαπιστώσουν ότι η όρεξή τους αποχαλινώθηκε. Το πλήθος των ανθρώπων που έκαναν χρήση χασίς χρόνια δίχως καν να διανοηθούν να υιοθετήσουν το λάιφσταϊλ της πρέζας συνηγορεί στο συμπέρασμα ότι, κακά τα ψέματα, εάν χιλιάδες άλλων αποτόλμησαν το βήμα, πάντως δεν έφταιγε το χασίς.1
Οσο για την έξωθεν καλή μαρτυρία των «μαλακών» ουσιών, θα ήθελα να τραβήξω την προσοχή του αναγνώστη σ’ αυτό που ονομάζω «αρχή των σκεπτικών»: οι σκεπτικοί φιλόσοφοι έλεγαν ότι ένα ρεύμα δροσερού αέρα προκαλεί σ’ έναν νεαρό ευχαρίστηση, όμως το ίδιο ρεύμα προκαλεί σ’ έναν ηλικιωμένο ρίγη. Νομίζω ότι ο κανόνας αυτός δικαιούται καθολικής εφαρμογής. Μεγαλώνοντας, κατάλαβα ότι το ταξίδι, οι φιλίες, το ποτό, μια ερωτική συνάντηση, ένα ακριβό δώρο, με δυο λόγια οτιδήποτε θεωρείται ευεργετικό, κάνει τον άνθρωπο να νιώθει καλύτερα αν είναι ήδη ψυχικά υγιής και ευδιάθετος, ενώ τον κάνει να νιώθει πολύ χειρότερα αν είναι άρρωστος. Γιατί; Είναι δύσκολο να αποφανθούμε· ίσως επειδή υποχρεώνει τον μηχανισμό αδράνειας, μέσα στο υποκείμενο, να αντιδιασταλεί μαχητικά προς το πλεονέκτημα του προσφερόμενου αγαθού. Κατά τη γνώμη μου, αυτός είναι ο λόγος που η παρηγοριά λειτουργεί με τόσο αποκαρδιωτικά επακόλουθα: στην πράξη, αποδεικνύεται σοφότερο το να διανύεις τον κύκλο της κατάθλιψης μόνος σου και χωρίς τη σκηνοθεσία αντιπερισπασμών.
Δεν εξαιρούνται οι ήπιες ψυχοτρόποι ουσίες. Επιδρούν θετικά όταν το υποκείμενο είναι ψυχικά ακμαίο και αρνητικά όταν αυτό πάσχει· συνεπώς η άποψη ότι, φέρ’ ειπείν, το χασίς αποτελεί μονόδρομο προς την ευεξία διαψεύδεται: σε πολλούς, αναλόγως των συγκυριών, οι ίδιες ουσίες πυροδοτούν αγχώδεις διαταραχές, καχύποπτη εσωστρέφεια ή απελπισία. Αυτό αληθεύει πιθανόν για όλα τα αντικείμενα, όλες τις καταστάσεις και εμπειρίες, και εντέλει, αν το πάμε στα άκρα, για την ίδια την πραγματικότητα συνολικά, εφόσον η πραγματικότητα κατέληξε σε μεγάλο βαθμό ψευδαισθησιακή. Μεταξύ μας, τι άλλο είναι η αυξανόμενη δυσθυμία της κοινωνίας αν όχι ένα είδος hangover; Τι άλλο είναι η ανία της σύγχρονης μεγαλούπολης αν όχι η ομίχλη που καλύπτει την ψυχή αμέσως μετά το «ανέβασμα» του τηλεοπτικού πυρετού; Είμαστε εθισμένοι σε μια διαρκή, συλλογική προσομοίωση της παλιάς ζωτικότητας και, ήδη, κάποιες σπάνιες αστραπές αυθεντικής ευτυχίας αντιμετωπίζονται σαν σπασμοί στερητικών συμπτωμάτων.
1. Στο επίπεδο της λογικής, το να πεις ότι απ’ το χασίσι πηγαίνει κανείς στην ηρωίνη ισοδυναμεί με το να κάνεις την ορθή παρατήρηση ότι όσοι φτάνουν οδικώς απ’ την Αθήνα στην Πάτρα έχουν περάσει απ’ την Κόρινθο και, κατόπιν, να την αντιστρέψεις λέγοντας ότι, άρα, όποιος πάει στην Κόρινθο θα φτάσει και στην Πάτρα. Σημειωτέον ότι οι λογικές αντιστροφές είναι η μεγάλη πνευματική επιδεξιότητα της κοινής γνώμης.
Στην δεύτερη και τρίτηφάση του Προγράμματος στις Κοινότητες, δόθηκαν στα άτομα της ομάδας-στόχου ερωτηματολόγια που διερευνούσαν τις απόψεις και τις συνήθειές τους σχετικά με την φροντίδα της στοματικής υγείας. Η τελευταία σελίδα του ερωτηματολογίου, είχε τον τίτλο “Σχόλια”. Εκεί μπορούσε κάποιος να γράψει ό,τι ήθελε, χωρίς περιορισμούς και δίχως συγκεκριμένη θεματολογία. Στην τρίτη φάση (2005-2006) συμπληρώθηκαν συνολικά 250 ερωτηματολόγια και στην σελίδα με τα Σχόλια έγραψαν περίπου 40 άτομα.
Παρακάτω ακολουθούν τα περισσότερα από αυτά. Διαβάζονται σαν ιστορίες ανθρώπων που άδραξαν την ευκαιρία και αφηγήθηκαν την εμπειρία τους στο χαρτί, όπως περίπου έκαναν και τις ημέρες που τους συναντήσαμε.
Δεν έχω σχόλια να κάνω, θέλω να ακούσω τους γιατρούς. (Άντρας, 29 ετών)
Ουδέν σχόλιον, γιατί η στοματική μου υγεία είναι σε κακή κατάσταση. (Άντρας, 42 ετών)
Έχω σοβαρό πρόβλημα με τα δόντια μου και δεν ξέρω τι μπορώ να κάνω γιατί δεν έχω χρήματα για να τα φτιάξω και αυτό με εμποδίζει. (Άντρας, 24 ετών)
Δεν έχω ασφάλεια οπότε και η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και η επίσκεψη σε έναν οδοντίατρο κοστίζει πάρα πολλά. Επίσης χρειάζεται αρκετές επισκέψεις για να αντιμετωπίσεις ένα πρόβλημα και αυτό τις περισσότερες φορές είναι πολύ δύσκολο. (Άντρας, 27 ετών)
Να ήταν οι οδοντίατροι πιο ενημερωτικοί για το τι πρέπει ή έχουν να κάνουν και για το τι είναι επώδυνο ή όχι για να μην υπάρχει ο φόβος. Να μην ήταν οι γιατροί τόσο ακριβοί και πώς θα το ξέρω για το τι σωστή δουλειά κάνουν με τα δόντια μου. (Άντρας, 24 ετών)
Μου λείπουν 3 δόντια και δεν έχω την δυνατότητα χρημάτων για να τα βάλω. (Γυναίκα, 26 ετών)
Πιστεύω ότι θα ήταν πολύ ωφέλιμο και διευκολυντικό για μας να υπήρχε συγκεκριμένος φορέας που να μπορούμε να απευθυνόμαστε ως μέλη της επανένταξης και πρώην χρήστες. (Άντρας, 37 ετών)
Έχω προσπαθήσει αρκετά με τα δόντια μου αλλά έχω παραιτηθεί λόγω κούρασης και χρημάτων. Πιστεύω τέτοιες ενέργειες ενδιαφέροντος από σας είναι απαραίτητες και πολύ ενδιαφέρον αυτό που προσπαθείτε, να το συνεχίσετε. (Άντρας, 27 ετών)
Δεν πάω στον οδοντίατρο γιατί δεν τους μπορώ και να είμαι για ώρα με το στόμα ανοικτό. (Γυναίκα, 24 ετών)
Για να φτιάξεις π.χ. 5 δόντια πρέπει να κάνεις τουλάχιστον 10 επισκέψεις στον οδοντίατρο. Αυτές τις 10 μέρες καθημερινά υποφέρεις. Εμένα αυτό με κάνει και δεν έχω υπομονή. Προτιμάω να ξέρω ότι θα πάω και θα τελειώσω σε 1-2 μέρες. (Άντρας, 27 ετών)
Θέλω να με βοηθήσετε να φτιάξω όσο το δυνατόν καλύτερα τα δόντια μου. Νιώθω πολύ άσχημα. (Γυναίκα, 25 ετών)
Θέλω να φτιάξω τα κάτω δόντια μου γιατί δεν τα έχω όλα, έχω μόνο 5 δόντια, και δυσκολεύομαι να μιλάω και να μασάω. (Γυναίκα, 25 ετών)
Έχω 3 ψεύτικα δόντια μπροστά και με την χρήση συνεχίζουν και σπάνε και άλλο. Η ποιότητα των δοντιών μου δεν είναι σε καλή κατάσταση από μικρός. (Άντρας, 28 ετών)
Πρέπει να πάω για καθαρισμό και για να βγάλω ένα δόντι και να βάλω άλλα τέσσερα. (Άντρας, 30 ετών)
Ενδιαφέρον το ερωτηματολόγιο πιστεύω ότι θα βοηθήσει πολύ να καταλάβουμε ότι είναι από τα πιο σημαντικά θέματα της υγείας μας η υγεία των δοντιών και του στόματος γενικότερα. (Άντρας, 36 ετών)
Οι ερωτήσεις με βοήθησαν να καταλάβω ότι τα δόντια μου χρειάζονται συνεχή περιποίηση και παρακολούθηση. Σας ευχαριστώ πολύ και σας συγχαίρω που ασχολείστε με ανθρώπους εξαρτημένους σαν εμένα και τις υπόλοιπες κοπέλες στον ξενώνα. (Γυναίκα, 25 ετών)
Σχετικά με τις ερωτήσεις πιστεύω ότι όσον αφορά τις επιλογές των απαντήσεων ήταν κάπως ελλιπείς. Το θέμα των δοντιών με αφορά ως ένα σημείο αλλά χωρίς να δίνω την απαιτούμενη προσοχή και βάρος στην στοματική μου υγιεινή. Ευχαριστώ για την ευκαιρία κατανόησης και προσοχής και πάλι ευχαριστώ. Γεια σας! (Άγνωστος/η)
Τις ερωτήσεις τις βρήκα ουσιώδεις. Απλά νομίζω ότι γενικώς πολλές χρήστριες έχουν σοβαρό πρόβλημα λόγω χρήσης στα δόντια. Εγώ ευτυχώς δεν έπαθα πολύ μεγάλη ζημιά στα δόντια μου. Πιστεύω ότι η ουλίτιδα, η πέτρα που έχω, οφείλονται στην δική μου αδιαφορία, όπως επίσης το γεγονός ότι χρειάζεται να βάλω και μια γέφυρα. Γενικώς πιστεύω ότι χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή από μένα. (Γυναίκα, 33 ετών)
Το ερωτηματολόγιο αυτό με βοήθησε πάρα πολύ στο να δω πιο καθαρά το πόσο προσέχω την υγεία μου και το πόσο φροντίζω τα δόντια και για ποιους λόγους δεν το κάνω ενώ μου είναι αρκετά πράγματα γνωστά για το πώς πρέπει να φροντίζω τα δόντια μου και την υγεία μου. (Άντρας, 27 ετών)
Αυτά που απαντάμε έπρεπε να διαχωρίζονται πριν και μετά την χρήση γιατί πολλά έχουν αλλάξει. (Άντρας, 25 ετών)
Επισκέπτομαι την οδοντίατρό μου για μία απονεύρωση που έχω σε εκρεμμότητα. Έχω κάνει αρκετές εξαγωγές και έχω βάλει γέφυρες και θήκες στα απονευρωμένα δόντια. Πρόσφατα μου προέκυψε και ένας φρονιμήτης και έκανα μία πανοραμική ακτινογραφία για να τον δει η οδοντίατρός μου.(Άντρας, 29 ετών)
Τα δόντια μου τα βουρτσίζω κάθε πρωί αλλά παραμελώ το βραδυνό βούτσισμα. Η κατανάλωση καφέ και τσιγάρου μου δημιουργείπέτρα στα ούλα. Στο παρελθόν έχω κάνει καθαρισμό και λεύκανση, την οποία διέκοψα στη μέση γιατί ερεθίστηκαν τα ούλα μου. Πιθανά να έχω και ουλίτιδα γιατί ματώνουν αν και χρησιμοποιώ μαλακή οδοντόβουρτσα. (Γυναίκα, 25 ετών)
Γενικά εδώ και 15 χρόνια που κάνω χρήση, τα έχω παραμελήσει τελείως τα δόντια μου. Τώρα που ξεκίνησα στην κοινότητα, απόφάσισα να κάνω κάτι και για αυτό. Ξεκίνησα εδώ και 15 ημέρες εργασίες στην οδοντιατρική σχολή για να φτιάξω τα δόντια μου. Σε ιδιώτη γιατρό ήταν αδύνατο να πάω λόγω οικονομικών. (Άντρας, 32 ετών)
Πρέπει να προσπαθήσω περισσότερο και να βουρτσίζω τα δόντια μου καθημερινά. Πιστεύω ότι θα τα καταφέρω!!!! (Άντρας, 25 ετών)
Είμαι πολύ προβληματισμένος από την κατάσταση στην οποία βρίσκονται τα δόντια μου και ήδη έχω ξεκινήσει να κάνω κάποιες κινήσεις εδώ και δύο εβδομάδες και με την πρώτη ευκαιρία να είμαι καλύτερα με οικονομικά μου σκοπεύω να τα φτιάξω όλα γιατί δεν αισθάνομαι καθόλου καλά εγώ σαν άνθρωπος από αυτό που βλέπω κάθε φορά στον καθρέφτη. (Άντρας, 29 ετών)
Θέλω να πλένω τα δόντια μου κάθε μέρα πριν κοιμηθώ και για να έχω καλή στοματική υγεία και για να νιώθω καλά ψυχολογικά και να ενδιαφέρομαι για τον εαυτό μου. (Άντρας, 24 ετών)
Με ενδιαφέρουν πάρα πολύ τα δόντια μου τώρα που δεν κάνω χρήση και αισθάνομαι άσχημα για αυτό και έχω στόχο να τα φτιάξω. (Άντρας, 25 ετών)
Με ενδιαφέρουν πάρα πολύ τα δόντια μου τώρα που δεν κάνω χρήση αλλά δεν έχω λεφτά και ντρέπομαι να τα δείξω. (Άντρας, 25 ετών)
Μ’ αρέσει να φροντίζω τα δόντια μου αλλά πολλές φορές απελπίζομαι γιατί δεν μπορώ να αλλάξω τις ζημιές που έχω κάνει από τις καταχρήσεις. Προσέχοντας τώρα πιο πολύ, τουλάχιστον δεν θα προξενήσω άλλη πιο πολύ. (Άντρας, 26 ετών)΄
Εάν πήγαινα στον οδοντίατρο θα τα είχα αποφύγει όλα αυτά. (Γυναίκα, 28 ετών)
Πιστεύω ότι μεγάλο ρόλο παίζει η οικογένεια, δηλαδή η παιδεία πάνω στην υγεία του σώματος, το πόσο σημαντικό είναι το να δίνουμε χρόνο στον εαυτό μας για να τον αγαπήσουμε. ΝΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΝΑ ΑΓΑΠΑΜΕ ΤΟΝ ΕΑΥΤΟ ΜΑΣ. (Άγνωστος/η)
Μπορεί να βουρτσίζω τα δόντια μου 3 και 4 φορές τη μέρα, μπορεί να τα βουρτσίζω μία φορά τη μέρα, μπορεί τρεις φορές την εβδομάδα και μπορεί να περάσει βδομάδα που να μην θυμάμαι αν τα έχω βουρτσίσει. (Άντρας, 26 ετών)
Ο Ασκούμενος σε κάποιο σοβαρό εσωτερικό δρόμο, βλέπει όλη του την προσπάθεια σαν μία διαδικασία αυτο-βοήθειας, ή έστω αυτο-γνωσίας, μην αναγνωρίζοντας ότι ακριβώς αυτή η πεποίθηση για τον εαυτό του, έχει δημιουργήσει όλα τα προβλήματα που απαιτούν βοήθεια ή αλλαγή. Ασφαλώς, σε όλες τις περιπτώσεις, έχουμε να κάνουμε με μια μορφή ναρκισσισμού, εγωισμού. Και το λυπηρό είναι ότι ο ναρκισσισμός αυτός ορθώνει τείχη μοναξιάς και αυξανόμενης δυστυχίας. Είτε πρόκειται για εσωτερικό μονοπάτι, είτε για προσωπικές σχέσεις, ο νάρκισσος δημιουργεί τη δική του μοναξιά και αυτό γιατί όταν κραυγάζει για την προσοχή του θεού ή ενός άλλου προσώπου, τους βλέπει όλους σαν να είναι ξεχωριστοί από τον εαυτό του και έτσι τους προσεγγίζει από μία θέση αποξένωσης.
Εάν ο θεός είναι μία ξεχωριστή οντότητα στην οποία απευθύνεσαι, τότε εξ ορισμού είσαι κάτι ξεχωριστό από τον θεό. Εάν αναζητάς την προσοχή και τον θαυμασμό των άλλων ανθρώπων ή προσπαθείς να τους χειριστείς, τότε βλέπεις τον εαυτό σου ως κάτι ξεχωριστό σε σχέση με αυτούς. Αυτό είναι το κάρμα της μοναξιάς. Εάν κάνεις τα πάντα μόνο για σένα, τότε υπάρχεις μόνο εσύ και τότε είσαι μόνος.
Όταν κάθεσαι να διαλογιστείς, στην προσπάθειά σου να αναπτυχθείς εσωτερικά, επιδιώκοντας να ησυχάσεις, τότε δεν διαλογίζεσαι πραγματικά. Στον αληθινό διαλογισμό, ή όπως αλλιώς ονομάζεται στις διάφορες εσωτερικές παραδόσεις, απλά κάθεσαι, απλά είσαι εκεί, παρών όσο περισσότερο γίνεται και τότε αντιλαμβάνεσαι πολύ καθαρά ότι δεν είσαι διαχωρισμένος από τίποτε- τον θεό, το σύμπαν, ένα φλιτζάνι ή ένα κομμάτι χαρτί. Τίποτε δεν υπάρχει ξεχωριστά από σένα και έτσι δεν υπάρχει κανένα εσύ.
