Ο οδοντιατρικός κλάδος βρίσκεται, τα τελευταία χρόνια, σε διαρκείς διαπραγματεύσεις με τις ηγεσίες διαφορετικών υπουργείων, για μία σειρά από σοβαρά ζητήματα: το ασφαλιστικό, το φορολογικό, ο ανταγωνισμός, η λειτουργία του συστήματος πρωτοβάθμιας φροντίδας της υγείας, η εμπορευματοποίηση της υγείας, οι συμβάσεις με ταμεία, οι άδειες λειτουργίας οδοντιατρείων κ.ά. Είναι γεγονός ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, τα συνδικαλιστικά όργανα τρέχουν πίσω από τις εξελίξεις και οι οδοντίατροι βρισκόμαστε διαρκώς σε μία κατάσταση έκπληξης και θυμού για τις αδικίες που δεχόμαστε και την αδράνεια που παρατηρούμε στις αντιδράσεις των εκπροσώπων μας. Είναι επίσης γεγονός ότι η πολιτική ηγεσία σπάνια δέχεται έναν επί της ουσίας διάλογο για τα επί μέρους ζητήματα και, με αυτό τον τρόπο, δημιουργείται επιπλέον πόλωση και αντιπαράθεση.
Η θεωρία των διαπραγματεύσεων μπορεί να προσφέρει ένα ψύχραιμο τρόπο αντίληψης της κατάστασης και, πιθανώς, εναλλακτικές λύσεις για την διεκδίκηση αιτημάτων και την επίτευξη στόχων.
Ανεξαρτήτως των εμπλεκομένων πλευρών και του διακυβεύματος, φαίνεται πως υπάρχουν πέντε βασικά στάδια-διεργασίες σε μία διαπραγμάτευση:
· Η προετοιμασία για την διαπραγμάτευση
· Η έναρξη της διαπραγμάτευσης
· Η ανταλλαγή πληροφοριών
· Η προσπάθεια επίλυσης του προβλήματος και
· Η επίτευξη ή μη συμφωνίας
Γενικά, το πιο σημαντικό στάδιο από όλα φαίνεται πως είναι εκείνο της προετοιμασίας: μία καλή προετοιμασία αποτελεί το 85% μιας επιτυχημένης διαπραγμάτευσης. Σε αυτή την φάση προσδιορίζεται το διακύβευμα και θέτονται οι στόχοι που θέλουμε να πετύχουμε από την διαπραγμάτευση. Επεξεργαζόμαστε εναλλακτικές λύσεις, προσδιορίζουμε ενδεχόμενες συνέπειες και καθορίζουμε επιδιωκόμενα αποτελέσματα. Είναι εδώ που χρειάζεται να περιγράψουμε την ΒΑΤΝΑ (Best Alternative to a Negotiated Agreement) δηλαδή την ελάχιστα αποδεκτή συμφωνία, πέραν της οποίας δεν μπορούμε να συνεχίσουμε την διαπραγμάτευση [για παράδειγμα, ζητάω για το σπίτι που πουλώ 100.000€, είμαι ικανοποιημένος με 90.000€ αλλά δεν πέφτω κάτω από 80.000€ (ΒΑΤΝΑ)]. Κατά την προετοιμασία γίνεται προσεκτική μελέτη του ιστορικού της σχέσης των δύο πλευρών και διερευνώνται τα διαπραγματευτικά ατού και τα στοιχεία ισχύος που διαθέτουμε. Σε κάθε περίπτωση, ο προσδιορισμός των προαναφερθέντων δεδομένων αφορά όχι μόνο τους στόχους και τις προσδοκίες της δικής μας πλευράς αλλά και εκείνα της άλλης πλευράς. Ο σχεδιασμός στρατηγικής και η δημιουργία ατζέντας αποτελούν τα τελευταία στάδια της προετοιμασίας και την σύνθεση όλων των δεδομένων που έχουμε συλλέξει.
Η έναρξη μίας διαπραγμάτευσης αφορά, συνήθως, ένα πρωτόκολλο που σχετίζεται με τις ημερομηνίες και την διάρκεια των συναντήσεων, την ατζέντα των συνομιλιών κλπ. Οι δεξιότητες του διαπραγματευτή, αποτελούν τα σημαντικότερα στοιχεία, στα επόμενα στάδια της διαπραγμάτευσης (ανταλλαγή πληροφοριών, προσπάθεια επίλυσης, επίτευξη συμφωνίας): οι επικοινωνιακές ικανότητες, το διαπραγματευτικό στυλ, η καλή προετοιμασία, η δημιουργική διαχείριση των συναισθημάτων, η ακεραιότητα και το κύρος του διαπραγματευτή επηρεάζουν, σε μεγάλο βαθμό, την πορεία και το αποτέλεσμα της διαδικασίας.
Όπως, βέβαια, γνωρίζουμε η επίτευξη συμφωνίας δεν είναι πάντοτε εφικτή. Και στην περίπτωση που υπάρχει αποτέλεσμα στις διαπραγματεύσεις, δεν σημαίνει ότι είναι ικανοποιημένες και οι δύο πλευρές. Η διαδικασία που περιγράφηκε μπορεί να έχει «κυκλικό χαρακτήρα», καθώς μετά από μία αποτυχημένη διαπραγμάτευση υπάρχει πλούσιο υλικό για καλή προετοιμασία, μέχρι την επόμενη συνάντηση.
Ας προσπαθήσουμε να εφαρμόσουμε όσα αναφέρθηκαν μέχρι τώρα στην περίπτωση των διεκδικήσεων των οδοντιάτρων από την Πολιτεία.
· Πόσο καλά προετοιμασμένοι είμαστε, πριν ξεκινήσουμε τις διαπραγματεύσεις με τους εκάστοτε υπεύθυνους φορείς;
Αυτό σημαίνει ότι για κάθε μία παράμετρο, από αυτές που αναλύθηκαν παραπάνω (π.χ. στόχοι, εναλλακτικές, ατζέντα κλπ), υπάρχει σαφής περιγραφή των δεδομένων και των στοιχείων που την απαρτίζουν. Κάτι τέτοιο είναι αναγκαίο, όχι μόνο επειδή θα χρειαστεί να έχουμε ισχυρή θέση αλλά, κυρίως, γιατί οφείλουμε να ενημερώσουμε εκείνους που εκπροσωπούμε (δηλαδή τους οδοντιάτρους που είναι και οι άμεσα ενδιαφερόμενοι) για την στρατηγική που πρόκειται να ακολουθήσουμε κατά την διάρκεια των διαπραγματεύσεων, να την υποστηρίξουμε με επιχειρήματα, να είμαστε σε θέση να εξηγήσουμε τις συνέπειες που μπορεί να υπάρξουν σε περίπτωση αποτυχίας και το κυριότερο να περιγράψουμε δημιουργικούς τρόπους διεκδίκησης των συμφερόντων και προσέγγισης των στόχων. Για παράδειγμα, η περίπτωση του Προεδρικού Διατάγματος για την λειτουργία ιδιωτικών φορέων παροχής υπηρεσιών πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, που ήταν και το θέμα της έκτακτης γενικής συνέλευσης του ΟΣΑ, την Δευτέρα 22/09. Ορισμένες απορίες άξιες λόγου: τι ακριβώς προτείνει το σχέδιο νόμου; Σε ποια φάση της διαδικασίας βρίσκεται η ψήφισή του; Με ποιους τρόπους επηρεάζει τον οδοντιατρικό κλάδο και γιατί; Υπάρχουν συνάδελφοι που πλήττονται και υπάρχουν συνάδελφοι που ωφελούνται; Ποιες ήταν οι θέσεις των συνδικαλιστικών μας οργάνων στο παρελθόν και σήμερα και ποια επιχειρηματολογία τις συνοδεύει; Τι ακριβώς επιδιώκουμε από τις διαπραγματεύσεις και γιατί; Ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες μίας επιτυχημένης και μίας αποτυχημένης, για εμάς, διαπραγμάτευσης; Ποια είναι τα διαπραγματευτικά μας ατού; Ποιοι είναι οι σύμμαχοί μας; Από πού πηγάζει η όποια ισχύς διαθέτουμε και με ποιους τρόπους μπορούμε να την ενισχύσουμε; Ποια στρατηγική επιλέγουμε να ακολουθήσουμε και πώς σχετίζεται με τις προσδοκίες που έχουμε για το μέλλον του κλάδου; Γιατί επιλέγουμε συγκεκριμένες κινητοποιήσεις και όχι κάποιες άλλες; Με ποιους τρόπους λαμβάνονται οι αποφάσεις και πως ενημερώνονται οι ενδιαφερόμενοι; Ποιοι παίρνουν μέρος στις διαπραγματεύσεις και γιατί;
Ποιοι είναι οι στόχοι και οι επιδιώξεις του Υπουργείου με την κατάθεση του νομοσχεδίου; Σε ποια σημεία μπορεί να συμφωνούμε με τις προτάσεις του Υπουργείου και γιατί; Με ποιους τρόπους έχουμε επιλέξει να γεφυρώσουμε τις διαφορές, πού πετύχαμε, πού αποτύχαμε και γιατί;
Εάν είχαν τεθεί και απαντηθεί, έως ένα βαθμό, κάποια από αυτά τα ερωτήματα στην συνάντηση της Δευτέρας (ίσως και νωρίτερα) τότε οι απόψεις που κατατέθηκαν εκείνο το βράδυ, από όσους συναδέλφους τοποθετήθηκαν πάνω στο θέμα, μπορεί να ήταν πολύ διαφωτιστικές και σίγουρα λιγότερο χαώδεις και ασύνδετες. Σε ένα πλαίσιο καλά προσδιορισμένο κάθε θέση, άποψη ή φωνή έχει μοναδική αξία και σημασία και δεν πάει χαμένη. Αντιθέτως, σε μία συζήτηση χωρίς όρια, με ελλιπή πληροφόρηση και ασαφές περιεχόμενο ακόμη και τα καλύτερα επιχειρήματα μπορεί να λιμνάσουν στο πεδίο της απροσδιοριστίας.
· Η απουσία οράματος και σχεδιασμού για το μέλλον του κλάδου –κατά συνέπεια και για το μέλλον της φροντίδας της στοματικής υγείας του Ελληνικού πληθυσμού, καθώς αυτά τα δύο σε μεγάλο βαθμό τέμνονται- είναι εμφανής. Και, όπως γνωρίζουμε πολύ καλά, η φύση απεχθάνεται τα κενά: εάν δεν υπάρχει ξεκάθαρη και ομόφωνη, κατά το δυνατόν, θέση για το είδος των υπηρεσιών που θέλουμε να προσφέρουμε και την ταυτότητα του κλάδου που ζητάμε να είμαστε, κάποιος άλλος θα το κάνει αυτό για εμάς.
· Εάν συνδικαλισμός είναι η απλή αντιπαράθεση απόψεων και όχι ο γόνιμος διάλογος που θα οδηγήσει σε κοινές αποφάσεις και κινητοποιήσεις, τότε σε αυτόν τον τομέα είμαστε ακόμη στο δόγμα «πονάει δόντι, βγάζει δόντι». Χρειάζονται υπερβάσεις, υποχωρήσεις, ανοιχτά αυτιά, διάθεση ανάληψης ρίσκων και, το κυριότερο, ανοικτή πληροφόρηση, άμεση ενημέρωση και επιμονή.
· Για να μπορέσουμε να κρίνουμε εάν κάποιοι μας εκπροσωπούν ικανοποιητικά ή όχι, χρειάζεται η ενεργητική μας συμμετοχή, η δημιουργική ενασχόληση με τα κοινά (ό,τι μπορεί να σημαίνει αυτό για τον καθένα) και η διαρκής διερεύνηση δεδομένων που μπορεί να βρίσκονται έξω από τον χώρο του ιατρείου μας. Χρειάζεται να απαιτήσουμε σαφήνεια, ξεκάθαρες θέσεις και σαφή επιχειρήματα καθώς, μόνο με αυτό τον τρόπο μπορεί να πραγματοποιηθεί γόνιμος και ανοικτός διάλογος.
· Όπως παρατήρησε ένας συνάδελφος, το βράδυ της Δευτέρας, φαίνεται να υπάρχουν τρεις κατηγορίες οδοντιάτρων –και μάλλον εννοούσε την μεγάλη πλειοψηφία των ελεύθερων (πολιορκημένων) επαγγελματιών: εκείνοι που οδεύουν προς την σύνταξη, αυτοί που βρίσκονται στα μέσα περίπου της άσκησης του επαγγέλματος και οι νέοι. Τα συμφέροντα των ομάδων αυτών δεν είναι πάντοτε τα ίδια και αρκετές φορές βρίσκονται σε αντιπαράθεση. Αυτό δεν είναι κακό. Εκείνο, όμως, που είναι καταστροφικό βρίσκεται στην αδυναμία κατανόησης των ουσιαστικών δυσκολιών που μπορεί να αντιμετωπίζει η κάθε ομάδα, προβλήματα και δυσκολίες που τελικά αφορούν όλους μας. Δεν χρειάζεται να επαναληφθεί το φαινόμενο της προηγούμενης δεκαετίας, όπου οι τότε νέοι οδοντίατροι καλέστηκαν να αντεπεξέλθουν στις καινοφανείς και ιδιαίτερα αντίξοες συνθήκες του ελεύθερου επαγγέλματος (μεγάλος αριθμός οδοντιατρείων, απουσία συμμετοχής ταμείων, οικονομική δυσπραγία κλπ), μακριά από τις φιλοδοξίες και τις προσδοκίες τους. Η πρόληψη εμφάνισης αυτής της κατάστασης, αλλά και η ύπαρξη εναλλακτικών λύσεων, ήταν σε μεγάλο βαθμό ευθύνη των Συλλογικών οργάνων, τα οποία όφειλαν να είχαν την διορατικότητα να προβλέψουν τα γεγονότα και την τόλμη να επιβάλλουν τρόπους αποφυγής τους. Αντίθετα, παρατηρήθηκε καθυστέρηση στις αντιδράσεις, ασυνεννοησία, ατολμία και απουσία στρατηγικής (αυτό είναι μάλλον κάποιου τύπου μοτίβο, αφού αναδύεται διαρκώς). Η ηγεσία που ενδιαφέρεται και ανησυχεί, είναι υποχρεωμένη να ‘διαβάσει’ προσεκτικά και σε βάθος τα δεδομένα, προκειμένου να απαντήσει στις δυσοίωνες προβλέψεις για το μέλλον της φροντίδας της στοματικής υγείας στη χώρα. Εξάλλου, είναι η παρουσία στα δύσκολα που βαραίνει για τον καπετάνιο και οι αποφάσεις που λαμβάνονται σε απαιτητικές καταστάσεις κρίνουν το έργο και την δράση του. Ποτέ δεν είναι αργά για να μάθουμε από τα λάθη του παρελθόντος. Ίδωμεν.
